Home

 

Onidiroj, proverboj, antikva saĝeco de

Milano

 

Milano estas konata kiel la plej “eŭropa” urbo de Italio, produktanta kaj konsumanta konsumvarojn. Milano estas konata kiel aktivema, laborema, tre ligita al la mono (i danee, dialekte). Tamen veras, ke Milano estas urbo tre antikva. Ĝi estis starigita en la VI jarcento antaŭ Kristo (a.K.), fare de antikva kelta popolo. De la okcidentaj alpaj intermontoj la novaj alvenintoj subigis kaj forpelis suden la indiĝenojn – Liguri, Insubri, Etruschi – kaj starigis inter la riveroj Adda kaj Ticino kunven-centron, tio estas Midlàn, kiu en kelta lingvaĵo signifas ja ‘meza loko’, nomo kiun poste Romianojn latinigis al Mediolanum, kiam ili konkeris la urbon, la 222-an a.K.

En la pasinto de Milano estas variigita kaj aventura historio, pri komerco kaj industrio, sed ankaŭ pri arto kaj kulturo.

Milano, kiu estis ruinigita du, tri, dek fojojn, samfoje reakiris sian vivon, pacience kaj kuraĝe, sen tro da priploroj, sen tiom da skrupuloj: estis kio ja estis. Milano do estas kaj antikva kaj moderna metropolo, kiu en sia centro havas tiun grandan monumenton kun pinakloj, la Ĉefpreĝejon.

Ĝis la jaro 1950, sed ankaŭ ĝis 1960, la parolita lingvo de Milananoj estis la milana dialekto, kiu havis multajn kaj etajn malsamecojn inter kvartalo kaj kvartalo. Ĉu dialekto povas esti konsiderata sendependan lingvon kompare kun tiu nacia? Mi, kune kun aliuloj, opinias ke jes. Tion elmontras la proverboj ‘retrovitaj’, kiujn mi prezentas al vi en ĉi tiu artikolo

Diverse, iu asertas ke “Lingvo estas dialekto kiu karieradis” (Berruto, Fondamenti di sociolinguistica). Simplaj difinoj ne povas certe modifi la esencon de la aferoj. Ĉu temas pri dialektoj, ĉu pri naciaj lingvoj, oni estas ankoraŭ parolante pri lingvaĵoj kiuj pemesas komunikadon inter la personoj.

Jen ĉi tie kelkajn onidirojn kaj proverbojn kiuj apartenas al la milana ĉiutaga historio, kompreneble en dialekto, kaj kiuj estas tradukitaj al itala kaj al esperanta lingvoj. Ili esprimas antikvan saĝecon, pri kiu oni perdis spurojn sed kiujn oni retrovis danke al denaskaj milananoj, okaze de la skribo-laboratorioj organizitaj en 2003 de kelkaj Plurfunkciaj Kunigaj Centroj kunlabore kun la milana Urbodomo, kiu publikigis ĉion.

 

 

 

 

 

 

fonto bildoj: https://vecchiamilano.wordpress.com/stampe/

 

La manera pussee giusta de fà on cambiament, l’è de dà ona man a fàll.

Il miglior modo di contribuire a un cambiamento è dare una mano a crearlo.

La plejbona maniero por kontribui al ŝanĝiĝo estas ke vi mem helpu ĝin estigi.

 

El lavorà el mett in ciar el caratter de la gent: on queidún el se tira su i mànich, álter giren a la larga e álter anmò se fànn pròppi minga vedè.

Il lavoro rivela il carattere delle persone: alcuni si rimboccano le maniche, altri girano al largo e altri ancora non si fanno proprio vedere.

La laboro malkaŝas la persono-karakteron: iuj aktive eklaboras, aliuloj distanciĝas por eviti ĝin kaj aliuloj, simile, tute ne sin prezentas.

 

La verità la pò vess dolza o amara, ma la pò nò vess cattiva.

La verità può essere dolce oppure amara, ma non può essere cattiva.

La vero povas esti dolĉa aŭ amara, sed ĝi ne povas esti malica

 

Ona bosia la pò vess anca dolza o amara, ma la pò mai vess bònna.

Una bugia può essere dolce oppure amara, ma non può mai essere buona.

Mensogo povas esti dolĉa aŭ amara, sed ĝi neniam povas esti bona.

 

Se stii fermi sui vòster posizion, sii adree perd terren.

Se siete fermi sulla vostra posizione, state perdendo terreno.

Se vi obstine haltas antaŭ starpunkto, vi estas perdante terenon.

 

Insegnagh a on fioeu l’è minga inscì important come fagh vegnì voeuja de imparà.

Istruire un bambino non è tanto importante quanto infondergli il desiderio di imparare.

Klerigi infanon ne estas tiom grave kiom inspiri al li deziron lerni.

 

L’esempi l’è la scòla de l’Omm, nient alter el pò insegnagh pussee.

L’esempio è la scuola degli esseri umani, che non impareranno da nient’altro.

Doni la bonan ekzemplon estas instruo por la homoj, kiuj lernas nenion el io alia.

 

Se te sconden el vér cont ona balla, la verità prest ò tardi la vegn a galla.

Se ti viene nascosto il vero con una bugia, prima o poi la verità emerge.

Se oni kaŝas al vi la veron per mensogo, frue aŭ malfrue la vero ekaperas.

Questo è un vecchio proverbio che ha anche la variante:

La verità l’è come l’oli, prima o poeu la vegn a galla!

La verità è come l’olio, prima o poi viene a galla!

Vero estas kiel oleo, frue aŭ malfrue ĝi supreniras ĝis surfaco!

 

Vegh di fioeu fà de vialter pader e mader, minga pussee che vegh on piano el vee faga diventà on pianista.

Aver figli fa di voi un genitore non più di quanto avere un pianoforte faccia di voi un pianista.

Havi gefilojn igas vin gepatrojn, sed ne pli multe ol povus fari la posedo de fortepiano por igi vin  pianistoj.

 

L’è mej ‘na ment semper avèrta a la maravìlia che ona ment sarada de fanàtich.

E’ meglio una mente aperta alla meraviglia che una mente chiusa da una fede cieca.

Estas pli bone havi malfermitan cerbon al miro ol havi baritan menson pro blinda kredo.

 

La vendétta la smòrza la catttiveria, come l’acqua salada la smorza la sét.

La vendetta spegne l’odio come l’acqua salata spegne la sete.

Venĝo estingas malamon kiel salada akvo estingas soifon.

 

Se te voeuret fa on queicòssa, fall adess. I doman hin cuntaa.

Qualsiasi cosa vogliate fare, fatela adesso. I domani sono contati.

Kion ajn vi emas fari, faru tion ĵuse. La morgaŭoj estas perfingre kalkulataj.

 

I lazzaron che gh’hann la canetta de veder, tant per giustificàss disen: sacch voeuj sta minga in pee, sacch pien non poeu piegass!

Lo sfaticato con la spina dorsale di vetro dice per giustificarsi: sacco vuoto non sta in piedi, sacco vuoto non si piega!

La nenifaremuloj kiuj havas la spinon je (fragila) vitro, por senkulpiĝi diras: sako malplena sin rekte ne tenas!

 

L’ingord che l’ingolla per mangià pussee, ò che ghe s’cioppa el venter o che el trà su.

L’ingordo che s’ingozza per mangiare di più o scoppia o vomita.

La avidulo kiu plenŝtopiĝas por pli multe manĝi, aŭ eksplodas en la ventro aŭ vomas la manĝaĵon.

 

O bagnaa o sutt, per San Luca, 18.10, se somena tutt.

Che piova o che sia asciutto, a San Luca, 18 ottobre, si semina tutto.

Pluvu aŭ sekiĝu, je tago de  Sankta Luko, la 18-an de oktobro, oni ĉion semadas.

 

A Santa Caterinna, 25.11, o nev o brina.

A Santa Caterina, 25 novembre, o nevica o c’è brina.

Je la tago de Sankta Katarina, la 25-an de novembro, aŭ neĝas aŭ prujnas.

 

L’acqua dopo Sant Bartolomee, 24.08, l’è bonna de lavà i pee.

L’acqua piovana dopo San Bartolomeo va bene solo per lavare i piedi.

Post Bartolomea tago, la 24-an de aŭgusto, la pluvakvo estas taŭga nur por lavi la piedojn.

 

Santa Luzia, 13.12, l’è el dì pussee curt che ghe sia.

Santa Lucia è il giorno più corto che ci sia.

La tago de Sankta Lucia, la 13-an de decembro, estas la plej mallonga jartago.

Modi di dire, proverbi, saggezza antica di Milano

——-

Milano è riconosciuta come la più “europea” delle città d’Italia, è produttrice e consumatrice di beni. Milano è conosciuta come operosa, industriosa, molto attaccata a i danee (i soldi ). Eppure Milano è davvero una città molto antica. Fu fondata nel VI secolo avanti Cristo, da una antica popolazione celtica. Dai valichi alpini occidentali i nuovi venuti sottomisero e ricacciarono verso sud gli indigeni – Liguri, Insubri, Etruschi – e stabilirono tra il fiume Adda e il fiume Ticino un centro di convegno, cioè un Midlàn, che nella lingua dei Celti significa appunto ‘luogo di mezzo’, nome che poi fu latinizzato in Mediolanum dai Romani nel 222 a. C., quando conquistarono questa città.

Milano ha alle spalle tutta una storia varia e avventurosa, di commerci e di industrie, ma anche di arte e di cultura.

Milano, rovinata due, tre, dieci volte, altrettante si è rifatta una vita, con pazienza e coraggio, senza troppi rimpianti, senza tanti scrupoli: quello che è stato è stato. Milano è dunque una metropoli antica e moderna che ha al centro quel gran monumento a pinnacoli, il Duomo.

Fino agli anni ’50 o ’60 la lingua parlata dai Milanesi era il dialetto milanese che aveva tante e piccole differenze tra quartiere e quartiere. Il dialetto può essere considerato una lingua autonoma rispetto a quella nazionale? Io, come altri, ritengo di sì. Lo dimostrano i proverbi ‘recuperati’ che vi presento in questo articolo.

C’è chi afferma invece che “Una lingua è un dialetto che ha fatto carriera”   (Berruto, Fondamenti di sociolinguistica). Non sono le definizioni che modificano la sostanza delle cose. Che si tratti di dialetti o di lingue ‘nazionali’, si parla sempre di linguaggi che consentono la comunicazione tra le persone.

Ecco qui alcuni modi di dire e proverbi che fanno parte della storia milanese, in dialetto milanese naturalmente, tradotti in italiano e anche in esperanto. Saggezze tanto antiche di cui si erano perse le tracce e che sono state recuperate da cittadini milanesi durante i laboratori di scrittura, nell’anno 2003, organizzati da alcuni Centri Aggregativi Multifunzionali e pubblicati dal Comune di Milano.

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s